Zihin

Genel anlamıyla düşünme, algılama, anlama, hatırlama ve anlamlandırma faaliyetlerinin gerçekleştiği içsel alanı ifade eder. Günlük dilde çoğu zaman akıl ve bilinç ile eş anlamlıymış gibi kullanılır fakat kelimenin anlam alanı bunlardan biraz daha geniştir.Kelimenin kökeni Arapça zihn kökünden gelir. Bu kök hazır olmak, dikkat kesilmek, uyanık bulunmak anlamlarını taşır. Buradaki temel vurgu durağan bir depo fikrinden ziyade faal ve tetikte olma hâlidir. Yani zihin sadece düşüncelerin saklandığı bir yer değil, aynı zamanda onları ayıklayan, ilişkilendiren ve yönlendiren etkin bir süreçtir.Kelime anlamı düzeyinde zihin, insanın dış dünyadan gelen verileri iç dünyasında düzenlediği, soyutladığı ve anlamlı hâle getirdiği yeti olarak düşünülebilir. Bir nesneyi görmek algıdır, o nesnenin ne olduğunu kavramak zihinsel bir faaliyettir. Aynı şekilde geçmişte yaşanmış bir olayı hatırlamak hafıza ile ilişkilidir fakat o hatırayı yorumlamak, ona bir anlam yüklemek zihnin işidir.

Zihin en yalın haliyle insanın dünyayı algılama anlamlandırma hatırlama düşünme ve karar verme yetisinin bütünüdür. Ancak bu tanım yalnızca işlevsel bir çerçeve sunar. Felsefe tarihinde zihin hiçbir zaman sadece bir mekanizma olarak görülmemiştir. Zihin çoğu zaman varlıkla ilişki kuran anlam üreten kendine yönelen ve kendisini sorgulayabilen bir alan olarak ele alınmıştır. Bu nedenle zihin sorusu aynı zamanda insan nedir sorusunun başka bir biçimidir.

Zihnin nasıl çalıştığı meselesi tarih boyunca iki ana eksende ele alınmıştır. Birincisi zihnin dış dünyadan gelen verilerle çalıştığı fikridir. Bu yaklaşımda zihin edilgendir. Algılar duyular yoluyla gelir zihin bu verileri işler birleştirir ve sonuç üretir. İkincisi zihnin etkin olduğu fikridir. Burada zihin yalnızca geleni kabul etmez aynı zamanda düzenler seçer yorumlar hatta kimi zaman dış dünyaya anlam dayatır. Bu iki yaklaşım çoğu filozofta saf haliyle değil iç içe geçmiş biçimde bulunur.

Antik Yunan’da zihin kavramı daha çok ruh kavramı ile birlikte düşünülür. Platon zihni bedenden ayrı ve üstün bir ilke olarak görür. Ona göre zihin idealar dünyasına ait olup değişmez hakikate yöneliktir. Duyularla algılanan dünya güvenilmezdir. Zihin ancak akıl yoluyla ideaları kavrayabilir. Bu anlayışta zihin hatırlayan bir yetidir çünkü bilgi öğrenilmez hatırlanır. Zihin geçmişte bildiğini şimdi yeniden fark eder. Bu yaklaşım zihni zaman üstü ve bedenden bağımsız kılar.

Aristoteles ise zihni bedenden bütünüyle koparmaz. Ona göre zihin potansiyel olarak bilmeye açıktır ve deneyimle yetkinleşir. Zihin boş bir levha değildir ama içerik olmadan da iş göremez. Duyularla gelen veriler zihnin ham maddesidir. Ancak bu veriler kendi başına bilgi değildir. Zihin onları kavram haline getirir. Burada zihin edilgen değildir. Etkin akıl kavramı ile zihin bilgiyi mümkün kılan ilke olarak tanımlanır.

Ortaçağ felsefesinde zihin daha çok tanrısal düzen içinde konumlandırılır. Augustinus zihni içe yönelen bir yapı olarak tanımlar. Hakikat dış dünyada değil zihnin iç derinliğindedir. İnsan kendini bilerek Tanrı’ya ulaşır. Zihin burada hem bilginin hem de vicdanın mekânıdır. Düşünme ahlaki bir faaliyettir. Zihin sadece anlamaz aynı zamanda yargılar.

Modern felsefede zihin sorunu merkezî bir sorun haline gelir. Descartes zihni düşünen töz olarak tanımlar. Düşünüyorum öyleyse varım önermesi zihni varlığın temeline yerleştirir. Zihin bedenden ayrıdır. Beden uzamlıdır zihin düşünendir. Bu ayrım zihni kesinliğin alanı haline getirir ancak aynı zamanda zihin beden ilişkisi sorununu doğurur. Zihin nasıl olur da bedeni etkiler sorusu burada ortaya çıkar.

Buna karşılık John Locke zihni doğuştan boş kabul eder. Zihin deneyimle dolar. Algılar ve iç gözlem yoluyla fikirler oluşur. Zihnin gelişimi birikimsel bir süreçtir. Bu anlayışta zihin zamanla şekillenen bir yapıdır. İnsan ne yaşarsa zihni onu biçimlendirir. Zihin burada tarihsel ve kişiseldir.

Immanuel Kant bu iki yaklaşımı aşmaya çalışır. Ona göre zihin ne tamamen edilgendir ne de keyfî biçimde etkin. Zihin deneyimi mümkün kılan yapılara sahiptir. Zaman ve mekân zihnin a priori formlarıdır. Nedensellik gibi kategoriler deneyimden gelmez deneyimi düzenler. Bu anlayışta zihin dünyayı olduğu gibi değil kendine göre kurarak bilir. Zihin burada bir inşa edici ilkedir.

Zihnin nasıl geliştiği sorusu bu noktada anlam kazanır. Zihin yalnızca biyolojik bir olgunlaşma süreci değildir. Dil kültür deneyim ve toplumsal ilişkiler zihni dönüştürür. Zihin soyutlama yetisi kazandıkça kendine döner. Kendini düşünmeye başladığında artık sadece dünya hakkında değil kendisi hakkında da bilgi üretir. Bu aşamada zihin bilinç haline gelir. Bilinç ise yalnızca farkındalık değil süreklilik taşıyan bir kendilik duygusudur.

Hegel zihni tarihsel bir süreç olarak görür. Zihin bireysel bir varlık olmaktan ziyade evrensel tin’in bir tezahürüdür. Zihin çelişki ile gelişir. Karşıtlıklar düşünceyi ilerletir. Bu anlayışta zihin durağan değil devingen bir yapıdır. Kendini aşarak gelişir.

Daha çağdaş yaklaşımlarda zihin dil ile birlikte ele alınır. Ludwig Wittgenstein zihnin içsel bir nesne olmadığını savunur. Zihinsel durumlar dil oyunları içinde anlam kazanır. Düşünmek özel bir iç süreç değil kamusal bir kullanım biçimidir. Zihin burada ilişkisel bir olgudur.

Bütün bu yaklaşımlar bir arada düşünüldüğünde zihin tek bir tanıma indirgenemez. Zihin hem biyolojik hem kavramsal hem tarihsel hem de kültürel bir olgudur. Zihin çalışırken yalnızca bilgi işlemez aynı zamanda anlam üretir. Gelişirken yalnızca öğrenmez kendini dönüştürür. Felsefe tarihinde zihin sorusu hiçbir zaman kapanmamıştır çünkü zihin kendisini soran şeydir. Kendini sorgulayan bir yetinin nihai tanımı daima eksik kalır. Bu eksiklik bir kusur değil zihnin canlılığının göstergesidir.