Yarar & Zarar

Zarar ve yarar kavramları ilk bakışta gündelik ve pratik terimler gibi görünür fakat felsefi düzlemde ele alındığında insanın değer anlayışını, ahlak kuramlarını, bilgi ile ilişki biçimini ve varlık karşısındaki konumunu açığa çıkaran temel kategorilerden biri haline gelir. Bu iki kavram yalnızca sonuçlara değil, niyetlere, ölçütlere ve bağlama göre anlam kazanır. Bu nedenle zarar ve yarar mutlak değil, çoğu zaman ilişkisel ve yorumsaldır.

En basit anlamıyla yarar, bir varlık ya da durum için iyi olduğu düşünülen, onu sürdürmesine, gelişmesine ya da amacına yaklaşmasına hizmet eden şeydir. Zarar ise buna karşılık olarak eksiltici, engelleyici ya da bozucu olanı ifade eder. Ancak burada hemen şu soru ortaya çıkar. Neyin iyi olduğu, kimin için iyi olduğu ve hangi zaman ufkunda iyi sayıldığı. Felsefi tartışma tam da bu noktada başlar.

Antik Yunan düşüncesinde özellikle Aristoteles yarar ve zararı teleolojik bir çerçevede ele alır. Ona göre her varlık belirli bir ereğe yönelmiştir ve iyi, o varlığın doğasına uygun olan, onu yetkinliğe taşıyan şeydir. Bu bakışta yarar haz ile özdeş değildir. Örneğin kısa vadede hoş olmayan bir disiplin, eğitim ya da bedensel emek uzun vadede insanın yetkinleşmesine katkı sağlıyorsa yararlıdır. Aynı şekilde anlık haz veren fakat karakteri bozan bir alışkanlık, örneğin ölçüsüz zevk arayışı, görünürde yarar sağlasa da özde zararlıdır. Burada zarar ve yarar anlık sonuçlara göre değil, insanın ne olduğu ve ne olması gerektiği fikrine göre belirlenir.

Bu yaklaşımda önemli olan ölçü kavramıdır. Aşırılık hem hazda hem yoksunlukta zarara yol açar. Örneğin cesaret korkusuzluk değildir, korkunun tamamen yokluğu da zarardır. Bu durumda zarar bazen eksiklikten, bazen fazlalıktan doğar. Yarar ise denge ile ilişkilidir.

Modern felsefede bu konu farklı bir eksene kayar. Özellikle faydacılıkta yarar ve zarar niceliksel hale gelir. John Stuart Mill gibi düşünürlerde yarar, mümkün olan en fazla mutluluğun sağlanmasıyla ölçülür. Burada zarar, mutluluğu azaltan her şeydir. Ancak bu yaklaşım ciddi sorunlar doğurur. Bir toplumun çoğunluğunu mutlu eden bir eylem, bir azınlık için büyük bir zarar üretiyorsa bu meşru mudur. Örneğin bir bireyin özgürlüğünün kısıtlanması toplumun genel huzurunu artırıyorsa bu yarar mı sayılır, yoksa telafisi mümkün olmayan bir zarar mı. Bu soru faydacılığın sınırlarını açığa çıkarır.

Bu noktada Immanuel Kant farklı bir zemin önerir. Kant için zarar ve yarar sonuçlardan çok ilke ile ilgilidir. Bir eylem yarar sağlasa bile, eğer insanı araç haline getiriyorsa ahlaki değildir. Dolayısıyla bir insanın onurunu zedeleyen bir davranış, sonuçları ne kadar olumlu görünürse görünsün zararlıdır. Örneğin bir masumun cezalandırılması toplumda caydırıcılık sağlasa bile, bu Kantçı anlamda açık bir zarardır. Çünkü burada insan salt araç olarak kullanılmıştır.

Bu yaklaşım zarar kavramını daha derin ve niteliksel hale getirir. Zarar yalnızca acı vermek değildir, aynı zamanda insanın özne olma durumunu ihlal etmektir. Yarar da yalnızca mutluluk üretmek değil, insanı amaç olarak tanımaktır.

Daha radikal bir sorgulama ise Friedrich Nietzsche ile ortaya çıkar. Nietzsche’ye göre geleneksel ahlakın yarar ve zarar tanımları çoğu zaman güçsüzlüğün ürünüdür. Ona göre acı, zorluk ve yıkım her zaman zararlı değildir. Aksine insanı aşmaya, güçlenmeye ve kendini yeniden kurmaya zorlayan şeyler olabilir. Bu nedenle konforu bozan her şey zarardır demek, yaşamı daraltan bir bakış açısıdır. Örneğin büyük bir hayal kırıklığı bireyi çökertmek yerine, onu daha derin bir farkındalığa taşıyorsa, bu deneyim klasik anlamda zarar gibi görünse de varoluşsal düzlemde yarar üretmiş olabilir.

Buradan şu sonuca ulaşılır. Zarar ve yarar yalnızca dışsal sonuçlarla değil, insanın kendisiyle kurduğu ilişkiyle ilgilidir. Aynı olay bir kişi için yıkıcı bir zarar iken, başka biri için dönüştürücü bir imkân olabilir. Bir başarısızlık örneğini düşünelim. Yüzeysel düzeyde zarar vardır, emek boşa gitmiş gibi görünür. Ancak bu deneyim kişiye sınırlarını, yanlış varsayımlarını ve gerçek kapasitesini gösteriyorsa, uzun vadede daha sahici bir yol açabilir. Bu durumda zarar ve yarar zaman içinde yer değiştirmiştir.

Epistemolojik açıdan bakıldığında da benzer bir durum görülür. Yanlış bilgi açıkça zararlıdır, fakat sorgulanmadan kabul edilen doğruya benzer inançlar da düşünmeyi durdurduğu için daha derin bir zarar üretir. Şüphe ise rahatsız edicidir, güven duygusunu sarsar, fakat hakikate yaklaşmanın koşulu olabilir. Bu durumda zihinsel huzur kısa vadeli bir yarar iken, eleştirel rahatsızlık uzun vadeli bir yarar haline gelir.

Sonuç olarak zarar ve yarar sabit, evrensel ve her durumda aynı kalan kavramlar değildir. Kim için, hangi bağlamda, hangi zaman ufkunda ve hangi insan anlayışıyla değerlendirildiğine göre anlam kazanırlar. Felsefi düzlemde bu kavramlar bize yalnızca eylemleri değil, değerleri, amaçları ve insan tasavvurunu sorgulama imkânı verir. Zarar dediğimiz şey çoğu zaman korkularımızla, yarar dediğimiz şey ise alışkanlıklarımızla şekillenir. Felsefenin görevi tam da bu noktada başlar, bize şu soruyu sordurur. Bir şey gerçekten yararlı olduğu için mi seçiliyor, yoksa sadece daha az acı verdiği için mi.