İyi & Kötü

İyi ve kötü kavramları insan düşüncesinin en eski ve en derin problemlerinden biridir. Bu iki kavram yalnızca ahlakın değil insanın kendisini, başkalarını ve dünyayı anlamlandırma biçiminin merkezinde yer alır. İyi ve kötü basitçe doğru ve yanlış gibi teknik ayrımlar değildir. Bunlar insanın değer üretme kapasitesiyle, korkuları ile, arzuları ile, güçle ve acıyla kurduğu ilişkinin dilidir.

Felsefi açıdan bakıldığında iyi çoğu zaman arzu edilen, tercih edilen, korunması gereken olarak düşünülür. Kötü ise kaçınılan, reddedilen, zarar veren olarak tanımlanır. Ancak bu tanımlar ilk bakışta açık görünse de derinlemesine incelendiğinde son derece sorunludur. Çünkü iyi ve kötü mutlak mıdır yoksa bağlama mı bağlıdır sorusu hemen ortaya çıkar. Bir davranış bir bağlamda iyi iken başka bir bağlamda kötü olabilir. Bu durum iyi ve kötünün yalnızca eylemle değil niyetle, sonuçla ve koşullarla birlikte düşünülmesini zorunlu kılar.

Antik felsefede iyi çoğu zaman amaçla ilişkilendirilmiştir. Bir şey kendi doğasına uygun olarak işliyorsa iyi kabul edilmiştir. İnsan için iyi akla uygun yaşamaktır düşüncesi bu çizginin tipik örneğidir. Burada kötü aklın terk edilmesi, ölçüsüzlük ve aşırılıktır. Bu yaklaşımda iyi ve kötü insanın kendisini disipline etme biçimiyle ilgilidir. Kötü dışsal bir düşman değil, insanın kendi iç dengesini kaybetmesidir.

Başka bir çizgide iyi hazla, kötü acıyla ilişkilendirilmiştir. Bu yaklaşımda insanın temel yönelimi acıdan kaçmak ve hazza yönelmektir. Ancak burada ciddi bir sorun ortaya çıkar. Kısa vadede haz veren birçok şey uzun vadede yıkıcı olabilir. Aynı şekilde kısa vadede acı veren bazı eylemler uzun vadede iyilik üretebilir. Bu da iyi ve kötünün yalnızca duyguya indirgenemeyeceğini gösterir. İnsan sadece hisseden değil, öngören ve anlam arayan bir varlıktır.

Dini ve metafizik düşüncede iyi çoğu zaman ilahi irade ile, kötü ise bu iradeden sapma ile ilişkilendirilmiştir. Bu bakışta iyi ve kötü insanın keyfine göre belirlenmez, aşkın bir ölçüte bağlanır. Ancak burada da başka bir problem doğar. Eğer iyi ve kötü tamamen dışsal bir otoriteye bağlanırsa insanın sorumluluğu nasıl anlaşılacaktır. İnsan sadece itaat eden bir varlık mı yoksa ahlaki muhakeme yapabilen bir özne midir sorusu kaçınılmaz hale gelir.

Modern düşüncede iyi ve kötü giderek insan merkezli hale gelmiştir. İyi başkasına zarar vermeyen, adaleti ve özgürlüğü gözeten davranışlarla ilişkilendirilmiştir. Kötü ise güç istismarına, tahakküme ve nesneleştirmeye bağlanmıştır. Burada iyi ve kötü artık yalnızca bireysel değil toplumsal bir boyut kazanır. Bir insanın iyi olması sadece niyetiyle değil, eyleminin başkaları üzerindeki etkisiyle ölçülür.

İnsana bakan yönüyle iyi ve kötü insanın iç çatışmasını yansıtır. İnsan hem yapıcı hem yıkıcı potansiyeller taşır. Aynı insan merhamet gösterebilirken zulmedebilir, koruyabilirken yok edebilir. Bu nedenle iyi ve kötü insanın dışında iki ayrı güç değil, insanın içinde sürekli gerilim halinde bulunan iki yön olarak da düşünülebilir. İyi çoğu zaman emek ister, erteleme ister, kendini sınırlamayı gerektirir. Kötü ise çoğu zaman daha kolay, daha hızlı ve daha dürtüseldir. Bu da kötünün neden bu kadar yaygın olduğunu kısmen açıklar.

Gündelik hayatta iyi çoğu zaman faydalı olanla, kötü zararlı olanla eş tutulur. Ancak her faydalı şey iyi değildir ve her zararlı şey de mutlak anlamda kötü değildir. Bir cerrahın yaptığı kesi zarar vericidir ama iyilik amacı taşır. Bir yalan kimi zaman birini koruyabilirken, bir doğru yıkıcı olabilir. Bu örnekler iyi ve kötünün mekanik kurallarla belirlenemeyeceğini gösterir.

Sonuç olarak iyi ve kötü sabit etiketler değil, insanın anlam arayışı içinde sürekli yeniden düşündüğü kavramlardır. İyi insan olma iddiası çoğu zaman zor ve rahatsız edicidir, çünkü yüzleşme gerektirir. Kötülük ise çoğu zaman kendini gerekçelendirme ve normalleştirme yoluyla ortaya çıkar. Bu nedenle iyi ve kötü arasındaki asıl mücadele dış dünyada değil, insanın kendi içindeki gerekçeler, korkular ve çıkarlar arasında yaşanır. İyi ve kötü üzerine düşünmek aslında insanın ne olmak istediği üzerine düşünmesidir.

iyi, hayatın akışını destekleyen, varlığın alanını genişleten, insanı ve dünyayı daha yaşanabilir kılan her şeydir. Bu yalnızca biyolojik hayatta kalma değildir. Anlamın, ilişkinin, güvenin ve adalet duygusunun devamı da bu kapsama girer. Bir davranış kısa vadede zorlayıcı hatta acı verici olabilir ama uzun vadede hayatı güçlendiriyorsa iyidir. Bir çocuğa sınır koymak, bir toplumda adaleti sağlamak için bireysel rahatlıktan vazgeçmek, doğayı korumak adına tüketimi kısmak bu anlamda iyidir. Çünkü bunlar varlıktan eksiltmez, aksine süreklilik sağlar.

Kötü ise hayatın akışını kesintiye uğratan, varlığın imkanlarını daraltan ve anlam alanını tahrip eden her şeydir. Bu tanımda kötülük sadece şiddet ya da açık zarar değildir. Umudu kırmak, güveni yok etmek, insanı değersizleştirmek de kötüdür. Çünkü bunlar hayatın görünmez damarlarını keser. Kötülük her zaman gürültülü değildir. Bazen sessizce eksiltir. İnsanı daha az düşünen, daha az hisseden, daha az sorumluluk alan bir varlığa indirger.

Bu çerçevede iyi ve kötü mutlak etiketler olmaktan çıkar, süreç kavramlarına dönüşür. Bir eylem ya da düşünce kendiliğinden iyi ya da kötü değildir. Hayata ne yaptığıyla, onu nasıl etkilediğiyle anlam kazanır. Aynı davranış farklı bağlamlarda farklı sonuçlar doğurabilir.

İnsan iyi ile kötü arasında duran pasif bir varlık değildir. Her tercihiyle ya hayata bir şey ekler ya da hayattan bir şey eksiltir. İyilik çoğu zaman çaba ister, sabır ister, erteleme ve kendini sınırlama gerektirir. Kötülük ise çoğu zaman daha az düşünmeyi, daha hızlı tatmini ve kısa vadeli kazancı tercih eder. Bu yüzden kötülük yaygın, iyilik ise kırılgandır.

İyi, hayatın tarafında olmaktır. Kötü, hayatın imkanlarını daraltmaktır. Benim bu sözüm, bu eylemim, bu susuşum hayata ne katıyor ya da ondan ne eksiltiyor. İyi ve kötü arasındaki gerçek ayrım tam olarak burada başlar.