Töz

Töz kavramı klasik metafiziğin en temel kavramlarından biridir. Türkçede töz Arapça cevher Latince substantia Yunanca ousia karşılıklarıyla aynı ontolojik probleme işaret eder. Töz bir şeyin kendi başına var olabilen taşıyıcı ve temel varlığıdır.

Tözün ayırt edici özelliği kendi başına kaim olmasıdır. Yani var olmak için başka bir şeye muhtaç değildir. Arazlar töze muhtaçtır fakat töz arazlara muhtaç değildir. Bir masa vardır bu masa bir tözdür. Masanın rengi şekli büyüklüğü sıcaklığı gibi özellikler arazdır. Bu özellikler değişebilir fakat masa masa olarak kalır. Bu kalıcılık tözün temel fonksiyonudur.

Aristoteles’te töz birinci ve ikinci töz ayrımıyla ele alınır. Birinci töz tek tek bireylerdir. Bu insan şu at bu ağaç gibi. İkinci töz ise tür ve cinslerdir. İnsanlık hayvanlık gibi. Ontolojik bakımdan asıl taşıyıcı olan birinci tözdür çünkü arazlar doğrudan ona yüklenir. Tür ve cins ise daha çok kavramsal düzeyde tözü anlamlandırır.

İslam felsefesi ve kelâm geleneğinde töz genellikle cevher kavramıyla karşılanır. Cevher yer tutan ve arazları taşıyan varlık olarak düşünülür. Cevher olmadan araz düşünülemez. Renk hareket sıcaklık gibi arazlar ancak bir cevherde bulunarak var olabilir. Bu nedenle töz varlığın ontolojik taşıyıcısıdır.

Modern felsefede töz anlayışı farklı yönlerde dönüşür. Descartes’ta töz kendi başına var olmak için yalnızca Tanrı’ya muhtaç olan şey olarak tanımlanır. Bu çerçevede düşünen töz ve yer kaplayan töz ayrımı yapılır. Spinoza’da ise gerçek anlamda tek töz vardır o da Tanrı ya da doğadır ve tüm şeyler onun kipleri olarak düşünülür. Locke’ta töz daha çok nitelikleri taşıyan bilinmeyen bir dayanak gibi ele alınır. Bu da töz kavramının giderek daha problemli ve tartışmalı hâle geldiğini gösterir.

Felsefi işlev açısından töz şu soruya cevap verir. Değişen özelliklerin altında değişmeden kalan nedir. Bir insanın boyu kilosu bilgisi duyguları değişir fakat aynı insan olarak kalır. Bu aynı kalma ilkesini metafizik olarak temellendiren kavram tözdür.

Bu nedenle töz varlığın ne olduğu sorusunun merkezindedir. Arazlar nasıl olduğu nicelik ne kadar olduğu ile ilgilidir. Töz ise o şeyin kendisi yani taşıyıcı özdür. Ontolojik yapıda töz olmadan arazların anlamı kalmaz. Böylece töz metafiziğin kurucu kavramı olarak varlığın birlik ve süreklilik ilkesini temsil eder.