Bir zamanlar geniş bir vadide yaşayan büyük bir arı kolonisi vardı. Vadinin dört bir yanında çiçekler açar, rüzgâr çiçek kokularını taşır, güneş sabahları bal renginde doğardı. Bu kolonide binlerce arı yaşar, her biri sabahın erken saatlerinde kovandan çıkar, çiçeklerden nektar toplar ve akşam olduğunda kovana dönerek bal üretirdi. Arılar çalışkandı; fakat içlerinden bazıları zamanla yaptıkları işin anlamını sorgulamaya başladı.
Genç bir arı bir gün yaşlı bir arıya sordu:
“Biz neden sürekli çalışıyoruz? Gün boyu çiçekten çiçeğe uçuyoruz, bal yapıyoruz ama balın çoğunu biz yemiyoruz. Birileri geliyor, kovandan balı alıp götürüyor. Bu adil mi?”
Yaşlı arı kanatlarını yavaşça çırptı ve şöyle dedi:
“Bizim görevimiz üretmek. Ama üretmek ile sömürülmek arasındaki farkı anlamak gerekir. Eğer çalışmanın meyvesi başkalarının hırsına hizmet ediyorsa, o düzen adaletli değildir.”
Bu sözler kolonide yayılmaya başladı. Bazı arılar hâlâ eski düzenin doğru olduğunu savunuyordu. “Çalışmak bizim doğamız” diyorlardı. Başka arılar ise düşünmeye başlamıştı: “Doğamız çalışmak olabilir ama başkalarının bizim emeğimizle zengin olması doğamız değildir.”
Bir gün kovana yeni bir kraliçe arı geldi. Güçlüydü ve koloniyi disiplinle yönetmek istiyordu. O, arılara şöyle dedi:
“Daha çok çalışmalısınız. Daha fazla bal üretmelisiniz. Bu kovanın gücü üretimden gelir.”
Arılar çalıştı. Çiçekler solana kadar uçtular, nektar topladılar, bal ürettiler. Kovan bal ile doldu. Fakat yine insanlar geldi ve balın büyük kısmını alıp götürdü.
Genç arı tekrar konuştu:
“Demek ki mesele sadece çalışmak değil. Mesele, emeğin kime ait olduğudur.”
O gün bazı arılar ilk kez gerçeği fark etti. Çiçekler doğanın hediyesiydi. Emek onların emeğiydi. Bal ise onların alın teriydi. Fakat düzen, emeğin sahibini değil gücün sahibini ödüllendiriyordu.
Yaşlı arı son sözünü söyledi:
“Bir kovanda bal varsa ama adalet yoksa, o bal tatlı değildir.”
O günden sonra arılar sadece çalışmayı değil, düzeni de sorgulamaya başladılar. Çünkü bazen en büyük bilgelik daha çok üretmekte değil, neden ve kimin için ürettiğini anlamaktadır.
İnsanlık tarihine geniş bir perspektiften bakıldığında gerçekten de çoğu toplumsal düzenin emeği üretenleri değil, gücü elinde tutanları ödüllendirdiği görülür. Bunun temel sebebi, üretim ile iktidarın tarih boyunca çoğu zaman aynı ellerde toplanmamış olmasıdır. Tarımı yapan köylüler, zanaatı üreten ustalar veya emek gücünü kullanan işçiler çoğunlukla üretimin gerçek taşıyıcılarıydı; fakat toprağın, silahın, hukukun veya devlet aygıtının kontrolü başka sınıfların elindeydi. Gücü elinde bulunduran bu sınıflar üretim sürecinin sonucunu, yani artı değeri, çeşitli mekanizmalarla kendi lehlerine yönlendirebildiler.
Antik çağlarda bu durum açık biçimde görülür. Mezopotamya’dan Roma’ya kadar birçok uygarlıkta üretimi yapan köylüler ve kölelerdi, fakat ürünün önemli kısmı aristokrasiye, rahip sınıfına veya askeri elitlere giderdi. Gücün kaynağı genellikle toprak mülkiyeti ve askeri organizasyondu. Toprağı kontrol edenler üretimin de kaderini belirliyordu. Roma’da latifundia sistemi, Orta Çağ’da feodal düzen veya Osmanlı’daki timar sistemi farklı biçimler olsa da aynı yapısal mantığı taşıyordu: emek aşağıda, güç yukarıda yoğunlaşır.
Orta Çağ feodalitesinde köylü toprağı işler ama toprağın sahibi derebeyidir. Köylü üretir, fakat ürettiğinin belirli bir kısmını vergi, angarya veya kira olarak vermek zorundadır. Bu noktada emek değer üretir fakat güç bu değeri yeniden dağıtır. Buradaki belirleyici unsur sadece fiziksel güç değil aynı zamanda hukuki ve ideolojik güçtür. Dinî meşruiyet, gelenek ve hukuk sistemi bu düzeni doğal ve kaçınılmaz gibi gösterir.
Modern çağda sanayi kapitalizmi ortaya çıktığında biçim değişmiş fakat mantık bütünüyle ortadan kalkmamıştır. Fabrikada üretimi yapan işçidir, fakat üretim araçlarının sahibi sermayedardır. İşçi emeğini satar, fakat ortaya çıkan toplam değerin büyük kısmı sermayenin kontrolünde kalır. Karl Marx’ın “artı değer” dediği kavram tam olarak bu noktayı ifade eder: emeğin ürettiği değer ile emeğe ödenen ücret arasındaki fark.
Ancak tarih tamamen tek yönlü bir sömürü hikâyesi değildir. Emek ile güç arasındaki bu gerilim aynı zamanda siyasi mücadelelerin, devrimlerin ve hak arayışlarının da motoru olmuştur. Köylü isyanları, işçi hareketleri, sendikalar, sosyal haklar ve demokratik kurumlar bu dengenin kısmen değişmesine yol açmıştır. Modern refah devletleri bu mücadelelerin sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu nedenle tarih sadece gücün zaferi değil, aynı zamanda emeğin direnme hikâyesidir.
Bu mesele aslında daha derin bir antropolojik gerçeğe de işaret eder: toplumlar çoğu zaman adalet üzerine değil, güç dengeleri üzerine kurulur. Adalet çoğu zaman güç dengeleri değiştiğinde genişler. Dolayısıyla “düzenin gücü ödüllendirmesi” tarihte sık görülen bir durumdur; fakat insanlık tarihi aynı zamanda emeğin kendi değerini kabul ettirmek için verdiği uzun mücadelelerin tarihidir. Bu yüzden tarihsel süreçte soru hep aynı kalır: gücü kim kontrol ediyor ve o güç emeğin değerini nasıl belirliyor.
Bir yanıt yazın