İnsan, dünyaya çıplak bir bilinçle değil; katmanlı bir idrak sistemiyle açılır. Klasik düşüncede “havâs-ı hamse-i zâhire” ve “havâs-ı hamse-i bâtına” olarak adlandırılan bu iki düzlem, insanın hakikatle kurduğu ilişkinin hem imkânını hem de sınırını belirler. Zâhirî duyular dış dünyadan veri toplar; görür, işitir, dokunur, tadar ve koklar. Fakat bu aşamada elde edilen şey henüz hakikat değildir; yalnızca ham, işlenmemiş bir olgular yığınıdır. Hakikat dediğimiz şey, bu verinin zihinde işlenmesiyle ortaya çıkar ve tam da bu noktada sorun başlar.
Bâtınî duyular, dışarıdan gelen bu veriyi birleştirir, anlamlandırır ve yeniden kurar. Ortak duyu verileri toplar, hayal onları saklar, vehim anlam yükler, hafıza depolar, mütehayyile ise yeniden üretir. Bu süreçte insan artık sadece “gören” bir varlık değil, “yorumlayan” bir varlık haline gelir. Dolayısıyla insanın bildiği şey, dış dünyanın kendisi değil; zihninden geçmiş, şekillenmiş ve çoğu zaman yeniden inşa edilmiş bir gerçekliktir. Bu durum Immanuel Kant’ın fenomen ile numen ayrımında sistematik bir forma kavuşur: İnsan şeyleri olduğu gibi değil, kendisine göründüğü gibi bilir.
Ancak mesele burada bitmez; asıl kırılma noktası, bu zihinsel inşanın fark edilmemesidir. İnsan, duyuların ve zihnin birlikte ürettiği bu yorumu çoğu zaman “hakikatin kendisi” zanneder. Oysa burada yapılan şey, olgudan anlama geçiştir; yani var olan şeyden ona yüklenen değere doğru bir sıçramadır. Bu sıçrama çoğu zaman görünmezdir, çünkü birey kendi zihinsel süreçlerini sorgulamaz.
Kültür, inanç ve tarih bu yorum mekanizmasına derinlemesine nüfuz eder. Aynı nesne, farklı coğrafyalarda bambaşka anlamlar kazanır. Bir kumaş parçası bir toplumda kadınsı bir giysi olarak görülürken, başka bir toplumda erkek kimliğinin parçası olabilir. Nesne aynıdır; değişen onun ontolojik yapısı değil, ona yüklenen anlamdır. Bu durum, insanın hakikati değil, hakikat üzerine kurduğu değer sistemini savunduğunu gösterir.
Benzer bir durum, beslenme örneklerinde daha da belirginleşir. Domuz eti, bir Müslüman için kesin bir yasak ve tiksinti nesnesiyken, başka bir kültürde sıradan bir gıda maddesidir. Burada değişen şey etin kendisi değildir; değişen, ona yüklenen normatif anlamdır. Birinci durumda anlam, Kur’an ve İslam geleneği içinde kurulur; ikinci durumda ise kültürel ve pratik alışkanlıklar belirleyici olur. Her iki taraf da kendi konumunu rasyonelleştirecek gerekçeler üretir, fakat bu gerekçeler çoğu zaman sonradan inşa edilir; yani asıl belirleyici olan, önceden kabul edilmiş değer sistemidir.
Tam da bu noktada kritik bir epistemik hata ortaya çıkar: İnsan, normatif yargılarını ontolojik hakikat gibi sunar. Kendi doğrularını evrensel gerçeklik zanneder. Oysa normlar, duyulardan değil; inançtan, gelenekten ve otorite yapılarından türetilir. Bu nedenle göreceli olan hakikatin kendisi değil, hakikate yüklenen anlam ve değerdir. Bu ayrım yapılmadığında, insan kendi zihinsel ve kültürel inşasını gerçekliğin kendisiyle karıştırır.
David Hume’un “olan” ile “olması gereken” arasındaki ayrımı bu noktada açıklayıcıdır. Bir şeyin var olması, onun nasıl değerlendirilmesi gerektiğini belirlemez. Fakat insan zihni bu boşluğu hızla doldurur; olgudan değere geçiş yapar ve bunu çoğu zaman fark etmez. Böylece gerçeklik, yorumla örtülür ve yorum, hakikat kisvesi altında sunulur.
Sonuç olarak, havâs-ı hamse-i zâhire ve bâtına teorisi bize sadece bir psikoloji modeli sunmaz; aynı zamanda insan bilgisinin sınırlarını da gösterir. İnsan, dış dünyayı doğrudan değil; her zaman yorumlanmış haliyle bilir. Bu nedenle hakikate ulaşma iddiası, her zaman bir ihtiyat payı taşımak zorundadır. Aksi halde insan, kendi ürettiği anlam dünyasını mutlaklaştırır ve onu sorgulanamaz bir gerçeklik olarak dayatır. Hakikat ile ona yüklenen anlam arasındaki çizgi silindiğinde ise, insan artık gerçeği değil, kendi zihninin yansımasını yaşamaya başlar.
Bir yanıt yazın