Evrende hiçbir varlık tek başına değildir. Taşın sertliği bile güneşin ısısıyla, suyun akışıyla, rüzgârın aşındırmasıyla anlam kazanır. Okyanusun yüzeyinde gözle zor seçilen planktonlar, görünmez bir üretim hattı gibi çalışarak atmosferin dengesine katkı sunar. Toprağın altında kıvrılan solucan, karanlıkta yürüttüğü sessiz faaliyetle yeryüzündeki bereketin mimarı olur. Bir tarlanın ortasında yükselen ağaç, kökleriyle toprağın derinliklerinden mineralleri çekerken dallarında meyve üretir; meyve kuşu çağırır, kuş toprağı besler. Böylece hayat, görünmeyen bağlarla örülmüş bir döngü içinde devam eder.
Bu bağlar yalnızca biyolojik değildir; fiziksel, kimyasal ve enerjetik süreçler de aynı ağın parçalarıdır. Güneşten gelen ışık, yaprakta kimyasal enerjiye dönüşür; o enerji bir hayvanın kasında harekete, bir insanın zihninde düşünceye evrilir. Dağdan kopan bir kaya parçası, nehirde yuvarlanarak alüvyon olur; alüvyon deltada toprağa dönüşür; toprak medeniyet kurar. Çöl rüzgârı okyanusa toz taşır; o toz planktonu besler; plankton yeniden oksijen üretir. Evrenin işleyişi, birbirine bağlı sayısız küçük sürecin büyük bir kompozisyonudur.
Çatışma dahi bu bütünlüğün dışına düşmez. Yırtıcı ile av arasındaki gerilim, popülasyon dengesini korur. Kuraklık, zayıf olanı eler; dirençli olanı güçlendirir. Orman yangını, ilk bakışta yıkım gibi görünse de toprağı yeniden mineralleştirir, yeni türlerin filizlenmesine alan açar. Hayatın dili yalnızca merhamet değil; aynı zamanda gerilimdir. Fakat bu gerilim kopuş üretmez, yeniden düzenler. Çünkü her unsur, istemese bile bir diğerinin kaderine bağlıdır.
İnsan da bu ağın dışında değildir. Düşünce dünyamız, doğadaki ekosistemler kadar iç içedir. Matematik soyut bir alan gibi görünür; oysa köprülerin ayakta kalması, makinelerin çalışması, iletişim ağlarının kurulması onun üzerine inşa edilir. Teknik ilerleme, bilimsel keşiflere dayanır; bilim, merakın ve estetik sezginin beslediği bir zihinsel cesaretle ilerler. Ekonomi, üretimin ve teknolojinin üzerinde yükselir; hukuk, ekonominin düzenini sağlar; sanat, bütün bu yapının ruhunu biçimlendirir. Hiçbiri tek başına yeterli değildir.
Bir şehir düşünelim: Elektrik şebekesi durursa su pompaları çalışmaz; su olmazsa üretim aksar; üretim aksarsa ekonomi zayıflar; ekonomi zayıflarsa sosyal düzen sarsılır. Aynı şekilde bir toplumda düşünce üretimi durursa bilim geriler; bilim gerilerse teknoloji zayıflar; teknoloji zayıflarsa rekabet gücü düşer; bu da kültürel özgüveni aşındırır. Zincirleme bir bağlılık söz konusudur. Her halka, diğer halkaların varlığıyla anlam kazanır.
Sanat ile mühendislik arasındaki mesafe bile sandığımız kadar büyük değildir. Bir mimarın çizdiği yapı, matematiğin hesaplarına dayanırken estetik kaygılarla şekillenir. Bir yazılımcının kodu, mantıksal disiplin kadar yaratıcılık ister. Bir ekonomistin modeli, insan psikolojisini hesaba katmadan eksik kalır. İnsan faaliyetleri, ayrı bölümlere ayrılmış ders kitaplarından çok, birbirine temas eden kök sistemleri gibidir.
Bu bütünlük yalnızca işlevsel değil, varoluşsaldır. İnsan bir düşünce üretirken, o düşünce toplumsal yapıyı; toplumsal yapı ekonomik akışı; ekonomik akış kültürel değerleri etkiler. Küçük bir fikir, zamanla bir teknolojik devrime; bir teknolojik devrim yeni bir yaşam biçimine dönüşebilir. Bu nedenle hiçbir eylem bütünden bağımsız değildir. Her söz, her icat, her tercih görünmeyen ağda bir titreşim oluşturur.
Sonuçta hayat, birbirinden kopuk parçaların rastgele bir yığını değil; gerilimli ama düzenli bir örüntüdür. Canlı ve cansız, düşünsel ve maddi, bireysel ve toplumsal olan iç içe geçmiştir. Ayrı ayrı bakıldığında küçük görünen unsurlar, birlikte ele alındığında devasa bir organizmanın organları gibi çalışır. Bütün, parçaların toplamından fazlasıdır; çünkü onları bağlayan ilişkiler ağı, asıl kurucu unsurdur. Ve bu ağ, hayatın devamını mümkün kılan görünmez omurgadır.
Bir yanıt yazın