Rasyonalizm en geniş anlamıyla bilginin asıl ve güvenilir kaynağının akıl olduğunu savunan felsefi yaklaşımdır. Bu görüşe göre insan zihni doğuştan birtakım ilkelere ve kavramsal yapılara sahiptir ve hakiki bilgi bu zihinsel yapıların doğru ve tutarlı biçimde işletilmesiyle elde edilir. Duyular rasyonalizm açısından ikincil bir konumdadır çünkü duyular değişkendir yanılabilir ve kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Akıl ise evrensel ve zorunlu doğrulara ulaşabilen tek yetidir.

Rasyonalizmin temel iddiası şudur. Zorunlu ve evrensel bilgi deneyimden türetilemez. Matematiksel doğrular bunun en klasik örneğidir. İki artı ikinin dört etmesi herhangi bir deneyle doğrulanmış değildir. Bu önerme deneyden bağımsızdır ve zorunlu olarak doğrudur. Rasyonalistler bu tür bilgilerin ancak akıl yoluyla kavranabileceğini savunur. Deney bize yalnızca olgusal ve olumsal bilgiler verir. Akıl ise olması zorunlu olanı kavrar.

Bu yaklaşımda doğuştan fikirler kavramı merkezi bir yer tutar. İnsan zihni boş bir levha değildir. Mantık ilkeleri matematiksel ilişkiler neden sonuç bağları ve töz kavramı gibi bazı temel yapılar zihinde doğuştan mevcuttur. Deney bu yapıların içini doldurur fakat onları yaratmaz. Örneğin nedensellik kavramı duyulardan gelmez. Duyular yalnızca ardışık olayları sunar. Bir olayın diğerinin nedeni olduğu yargısı aklın bir inşasıdır.

Tarihsel olarak rasyonalizmin klasik temsilcileri arasında René Descartes Baruch Spinoza ve Gottfried Wilhelm Leibniz yer alır. Descartes için kesin bilginin ölçütü apaçıklık ve seçikliktir. Akıl kendisinden kuşku duyulamayan ilkeleri kavradığında hakikate ulaşır. Düşünüyorum öyleyse varım önermesi bu yaklaşımın en bilinen örneğidir. Spinoza rasyonalizmi geometrik bir sistem haline getirir. Ona göre gerçeklik bütünüyle akılsal bir zorunluluk düzenidir ve Tanrı doğa ile özdeştir. Leibniz ise yeter neden ilkesini merkeze alır. Ona göre hiçbir şey nedensiz değildir ve bu ilke aklın zorunlu bir yasasıdır.

Rasyonalizm yalnızca bilgi teorisiyle sınırlı değildir. Ontolojik ve metafizik sonuçlar da doğurur. Gerçeklik akla uygun bir yapıya sahiptir. Evren kaotik değil düzenlidir ve bu düzen insan aklı tarafından kavranabilir. Bu nedenle rasyonalizm çoğu zaman determinizmle ve zorunluluk fikriyle birlikte düşünülür. Rastlantı görünen şeyler aslında bilmediğimiz nedenlerin sonucudur.

Bununla birlikte rasyonalizm eleştirilerden muaf değildir. Deneyci filozoflar aklın içeriksiz olduğunu ve tüm kavramların deneyden türediğini savunur. Bu eleştirilerin en sistemli karşılığı ise Immanuel Kant tarafından verilmiştir. Kant rasyonalizm ile empirizmi uzlaştırmaya çalışır. Ona göre bilgi deneyle başlar fakat deneyden doğmaz. Zihin deney verilerini önsel kategoriler aracılığıyla düzenler. Böylece akıl biçim verir deney içerik sağlar.

Sonuç olarak rasyonalizm insanın bilme yetisini merkeze alan aklı evrensel ve zorunlu hakikatlerin kaynağı olarak gören köklü bir felsefi gelenektir. Duyuların sunduğu değişken görünümlerin ötesine geçerek hakikatin akılsal yapısını kavramayı hedefler. Bilgiyi yalnızca olanın betimi olarak değil olması gerekenin ve zorunlu olanın kavranışı olarak ele alır. Bu yönüyle rasyonalizm felsefe tarihinde bilginin değeri sınırı ve imkanı üzerine yapılan tartışmaların temel eksenlerinden birini oluşturur.