Nicelik & Araz

Nicelik ve araz kavramları klasik metafizikte özellikle Aristotelesçi kategori sistemi ve İslam felsefesi geleneğinde birbirine bağlı fakat özdeş olmayan iki düzeyi ifade eder. Nicelik çoğu zaman bir kategori olarak ele alınır ve bu yönüyle arazlar kümesi içinde özel bir yere sahiptir.

Aristotelesçi sistemde nicelik başlı başına bir kategoridir. Bununla birlikte cevher dışındaki tüm kategoriler genel anlamda araz olarak da adlandırılır. Bu açıdan bakıldığında nicelik bir cevhere yüklenen bir belirlenimdir yani cevherin kendi özü değildir. Bir insanın iki metre olması onun cevheri değildir onun niceliğidir. Bu nicelik değişebilir ve bu değişim insanın insan olma cevherini ortadan kaldırmaz. Bu nedenle nicelik arazîdir yani cevhere sonradan eklenen ve ondan ayrılabilen bir özelliktir.

Bu noktada önemli bir ayrım ortaya çıkar. Her nicelik arazdır fakat her araz nicelik değildir. Renk tat sıcaklık bilgi hareket gibi şeyler de arazdır fakat nicelik değildir. Nicelik arazlar içinde ölçülebilirlik ve çoklukla ilgili olan özel bir türdür. Yani nicelik arazın sayılabilir ve ölçülebilir olan formudur.

Bu ilişkiyi bir örnekle netleştirebiliriz. Bir elmanın kırmızı olması arazdır fakat nicelik değildir. Elmanın iki yüz gram olması da arazdır ve aynı zamanda niceliktir. Her ikisi de cevhere bağlıdır fakat biri nitelik kategorisine diğeri nicelik kategorisine girer.

İslam felsefesinde ve kelâm geleneğinde de benzer bir yapı vardır. Araz cevhere kaim olmayan her şeyi kapsayan genel bir terim olarak kullanılır. Nicelik ise bu genel çerçeve içinde belirli bir araz türü olarak düşünülür. Bu yüzden nicelik cevherin zatından değil arazından sayılır.

Felsefi sonuç şudur. Nicelik varlığın özüne değil varlığın dünyada nasıl bulunduğuna dair bir belirlemedir. Bir şeyin ne olduğu cevherle belirlenir bir şeyin ne kadar olduğu ise nicelikle belirlenir. Bu ne kadar oluş cevherin varlığı için zorunlu değildir fakat onun somut dünyadaki görünüşü için belirleyicidir.

Bu çerçevede nicelik araz olarak varlığın ölçülebilir ve çokluk kazanan yüzünü temsil eder. Araz daha geniş bir alanı kapsar nicelik ise bu alanın sayıya ve ölçüye indirgenebilir kısmını ifade eder. Böylece nicelik ile araz arasındaki ilişki genel özel ilişkisi gibi kurulabilir.