Tanrı Mutlak İyilik

İnsan dünyayı tümel kavramlarla anlar ama hayatı her zaman tikeller içinde yaşar. Anlam onun için tek tek anlarda doğar ve tek tek olaylarda sınanır.

Tanrı ise ne anlara ne parçalara bağlıdır. O dünyayı bütünüyle görür bütünüyle bilir ve bütünüyle değerlendirir. (görmek bilmek değerlendirmek bunlar insana has insani kavramlar tanrının görmesi bilmesi değerlendirmesi bunların dışındadır ama bunu anlaşılır kılmak için mecburen bu kavramları kullanıyorum)

İnsan tümeli düşünür ama tikeli yaşar. Tanrı tikeli kuşatan tümelde bilir.

İnsan hayatı parça parça yaşar anlamı tekil anlarda arar. Tanrı ise parçaları değil bütünü görür.

İnsan dünyayı tikel olarak yaşar çünkü insanın bilgisi zamana mekana bedene ve sınırlı deneyime bağlıdır. İnsan tek tek olaylar içinde yaşar. Şu anda bu odadadır bu insanla konuşur bu acıyı hisseder bu sevinci yaşar. İnsanın bilmesi parçalıdır. Hayatını ardışık anlar halinde deneyimler. Geçmişi hatırlar geleceği tahmin eder ama hiçbir zaman bütün resmi aynı anda kuşatamaz. Bu nedenle insanın bilgisi tikel ve kesitlidir.

İnsan bir ağacı sadece belirli bir açıdan görür. Ya gövdesini ya dallarını ya yapraklarını. Mevsime göre değişimini zaman içinde fark eder. Ağacın bütün hayatını aynı anda bilemez. O ağacın geçmişini ve geleceğini ancak tahmin edebilir. Yaşadığı bilgi her zaman tekil ve sınırlıdır.

Tanrı için zaman ardışık değildir. Olan olan ve olacak olan tek bir bilgi alanı içinde bilinir. Tanrı tek tek olayları parça parça değil bütünlük içinde kuşatır. Tümel bakış demek her tekili aynı anda ve ilişkileriyle birlikte bilmektir.

İnsan bir romanı sayfa sayfa okur. Başını unutabilir sonunu merak eder. Tanrı ise romanın tamamını aynı anda bilen bir bakışa sahiptir. Başlangıç orta ve son onun bilgisi için ayrışmaz. İşte bu fark tikel yaşantı ile tümel bakış arasındaki farktır.

İnsan yaptığı eylemin sonuçlarını sınırlı ölçüde öngörebilir. Tanrı ise bir eylemin bütün sonuçlarını bütün zamanlara yayılmış etkileriyle bilir. Bu yüzden insan için belirsizlik ve risk vardır. Tanrı için ise eksik bilgi yoktur.

insan iyi yi kötüyü tikele göre değerlendirir tanrı ise tümele bakar

her türlü kötülüğe acıya ızdıraba savaşlara zulümlere rağmen insanlık gelişerek devam ediyorsa tümelde kötülük yok demektir