Kozmogoni kelimesi evrenin kökenini, oluşumunu ve düzeninin nasıl ortaya çıktığını konu alan düşünce alanını ifade eder. Sözcük kökeni Antik Yunancadaki kosmos yani düzenli bütün ve gonia yani doğum kelimelerine dayanır, bu nedenle anlam olarak evrenin doğuşu demektir.

Kozmogoni temelde şu soruya cevap arar, var olan her şey nasıl ve neden ortaya çıktı. Bu soru insan düşüncesinin en eski sorularından biridir ve farklı dönemlerde mitolojik, dinsel ve felsefi biçimlerde cevaplanmıştır. İlkel ve mitolojik kozmogonilerde evren genellikle kaostan doğar, tanrılar arası mücadele, bir ilk varlığın parçalanması ya da kutsal bir söz ile düzen kurulması anlatılır. Antik Yunan’da Hesiodos’un Theogonia adlı eserinde evren kaos ile başlar, ardından düzeni temsil eden tanrılar ortaya çıkar. Mezopotamya mitlerinde Tiamat’ın parçalanmasıyla kozmos kurulur, benzer şekilde birçok kültürde düzen kaosa karşıt olarak tanımlanır.

Dinsel kozmogonilerde evrenin kökeni ilahi bir iradeye bağlanır. Burada evren kendiliğinden değil, bilinçli ve amaçlı bir yaratım sonucu vardır. Yaratma fiili çoğu zaman yoktan var etme ya da önceden var olan düzensiz bir maddeye düzen verme şeklinde tasvir edilir. Bu anlatılarda kozmogoni aynı zamanda ahlaki bir çerçeve sunar, evrenin düzeni ile insanın uyması gereken düzen arasında bağ kurulur.

Felsefi kozmogoniler ise mitlerden koparak akla ve gözleme dayalı açıklamalar üretmeye çalışır. Thales evrenin kökenini suya bağlarken, Anaksimandros apeiron yani sınırsız olanı ilke olarak görür. Bu yaklaşımda kozmogoni artık tanrısal bir hikâye değil, doğanın kendi iç yasalarıyla açıklanmaya çalışılan bir süreçtir. Modern çağda bilimsel kozmoloji bu çizginin devamı olarak ortaya çıkar, Büyük Patlama kuramı evrenin başlangıcını fiziksel yasalar çerçevesinde izah etmeye çalışır.

Kısaca kozmogoni evrenin nasıl başladığına dair anlatı ve teorilerin genel adıdır. Mitolojik anlatılarda sembolik ve şiirseldir, dinsel anlatılarda irade ve amaç merkezlidir, felsefi ve bilimsel yaklaşımlarda ise neden sonuç ilişkisiyle açıklanır. İnsan zihni bu soruyu sürekli sormuştur çünkü evrenin kökenini açıklamak aynı zamanda insanın kendi yerini ve anlamını açıklama çabasıdır.