Tikel & Tümel

Tikel bir şey başka şeylerle benzerlik taşısa bile bu benzerliklerden bağımsız olarak kendisi olarak ele alınır. Yani tikel genelin karşısında yer alır ve somut olanı işaret eder.

Bir ağaç dediğimizde bu genel bir kavramdır. Ama bahçendeki o belirli ceviz ağacı tikeldir. Çünkü o ağaç belirli bir yerde duran belirli bir zamana ve duruma sahip tekil bir varlıktır. Aynı türden başka ağaçlar olsa bile o ağaç yalnızca kendisidir. Felsefede tikel tam olarak bu kendilik hâlini anlatır.

Bilgi açısından bakıldığında tikel deneyimle doğrudan ilişkilidir. İnsan önce tikeli algılar sonra geneli kurar. Yani önce şu an gördüğün bu atı bu insanı bu evi bilirsin. Daha sonra bunlardan hareketle at insan ev gibi genel kavramlara ulaşırsın. Bu nedenle tikel bilginin ilk malzemesidir.

Aristotelesçi gelenekte tikel duyularla kavranan şeydir. Bu masa bu kalem bu insan tikeldir. Akıl ise bu tikellerden soyutlama yaparak genel kavramları üretir. Adalet kavramı geneldir ama adil davranan şu hâkim ya da şu karar tikeldir.

Günlük bir örnekle açıklarsak yağmur geneldir ama bugün sabah saatlerinde senin üzerine düşen yağmur damlaları tikeldir. Hastalık geneldir ama Ahmetin grip olması tikeldir. Sevgi geneldir ama bir annenin çocuğuna duyduğu sevgi tikel bir yaşantıdır.

Tikelin önemli bir yönü de tekrar edilemez oluşudur. Aynı olay bir daha yaşansa bile bire bir aynı tikel olmaz. Çünkü zaman mekân ve koşullar değişmiştir. Bu yüzden tarih felsefesinde yaşanmış her olay tikeldir ve bire bir tekrarı mümkün değildir.

Sonuç olarak tikel belirli somut ve tek olanı ifade eder. İnsan zihni dünyayla ilk temasını tikeller üzerinden kurar. Geneller kavramlar ve soyutlamalar tikellerden hareketle inşa edilir. Bu nedenle tikel felsefede hem varlık anlayışının hem de bilginin temel taşıdır.

Tümel

Tümel olan şey tek bir varlığa değil o varlık türünün bütün üyelerine yüklenebilir. Bu nedenle tümel tekil ve tikelin karşıtıdır. Tekil bir bireyi tikel ise o bireylerin bir kısmını ifade ederken tümel hepsini birlikte ifade eder.

Tümel zihinde bulunan bir anlamdır. Dış dünyada tek tek varlıklar vardır ama tümel doğrudan duyularla görülmez. İnsan tümeli aklıyla kavrar. Bir anlamda tümel varlıkların ortak özünün zihindeki ifadesidir. Bu yüzden tümeller felsefede bilgi ve varlık tartışmalarının merkezinde yer alır.

Basit bir örnek verelim. Sokakta gördüğün belirli bir kedi tekildir. Siyah kediler tikel bir gruptur. Kedi ise tümeldir. Kedi kavramı dünyadaki bütün kedileri kapsar. Tek tek kediler doğar yaşar ve ölür. Ama kedi tümeli zihinde varlığını sürdürür.

Bir başka örnek ağaç üzerinden verilebilir. Bahçedeki elma ağacı tekildir. Meyve veren ağaçlar tikel bir gruptur. Ağaç ise tümeldir. Ağaç tümeli çamı meşeyi zeytini ve diğer bütün ağaç türlerini kapsayan genel anlamdır.

Soyut bir örnek de verelim. Adalet kavramı tümeldir. Belirli bir mahkeme kararı tekildir. Adil kararlar tikel örneklerdir. Ama adalet tümeli bütün bu örneklerin üstünde ortak bir anlam olarak bulunur.

Felsefede tümellerle ilgili temel soru şudur. Tümeller gerçekten var mıdır yoksa sadece zihnin ürünü müdür. Bazı filozoflar tümellerin zihinden bağımsız olarak var olduğunu savunur. Bazıları ise tümellerin sadece isimlerden ibaret olduğunu söyler. Bu tartışma tümeller problemi olarak bilinir ve felsefe tarihinin en köklü meselelerinden biridir.

Sonuç olarak tümel insanın dünyayı anlamlandırmasını sağlayan en temel zihinsel yapılardan biridir. Tümel olmadan bilgi kurulamaz çünkü bilgi geneli ifade eder. Tekil olanı tanımak için bile insan önce tümel bir kavrama ihtiyaç duyar. Bu yüzden tümel aklın ayırt edici ve kurucu gücünün en açık göstergelerinden biridir.