Aristoteles’in felsefesi, varlığı ve bilgiyi nedenler üzerinden kavrayan bütünlüklü bir sistem olarak kurulmuştur. Ona göre felsefenin temel amacı, var olanı olduğu gibi anlamak ve bu var oluşun ilkelerini akıl yoluyla temellendirmektir. Aristoteles, kendisinden önceki filozofların tek yönlü açıklamalarını aşarak, varlığı yalnızca maddi ilkelere ya da yalnızca biçimlere indirgemeyen kapsamlı bir açıklama modeli geliştirmiştir.

Bu modelin merkezinde dört neden öğretisi yer alır. Aristoteles’e göre bir şeyi gerçekten bilmek, onun nedenlerini bilmektir.

Maddi neden, bir şeyin neyden yapıldığını ifade eder.

Formel neden, onun hangi biçim ve yapıya sahip olduğunu açıklar.

Fail neden, onu meydana getiren etkendir.

Gaye ereksel neden ise o şeyin hangi amaçla var olduğunu gösterir.

Bu dört neden birlikte kavranmadıkça, bilgi eksik ve yüzeysel kalır. Bu yaklaşım, Aristoteles’in felsefesini yalnızca betimleyici değil, açıklayıcı ve anlam kurucu bir sistem haline getirir.

Bilgi anlayışı da bu nedenler öğretisiyle uyumludur. Aristoteles’e göre insan bilgisi duyularla başlar.

Duyuların tekrarından deneyim doğar. Deneyim güçlü bir bilgi biçimidir, ancak bireyseldir ve öğretilemez. Deneyimden sanat doğar. Sanat, bir işin nasıl ve neden yapıldığını bilmeyi ifade eder ve bu nedenle öğretilebilir. Bilim ise daha ileri bir düzeydedir. Bilim, tümel ve zorunlu ilkeleri ortaya koyar ve kanıtlama yoluyla kesin bilgi üretir. Böylece Aristoteles, bilgiyi duyusal deneyimden bilimsel bilgiye uzanan hiyerarşik bir yapı içinde temellendirir.

Aristoteles’in metafiziği, bu bilgi anlayışının en üst düzeyidir. Metafizik, tek tek varlıkların nedenlerini değil, varlık olarak varlığın ilkelerini araştırır. Bu bağlamda nedenler zincirinin sonunda, kendisi hareket etmeyen fakat her şeyi hareket ettiren bir ilk ilke bulunmalıdır. Aristoteles bu ilkeye ilk neden der. Bu ilke, hem varlığın hem de hareketin nihai açıklama temelidir. Böylece metafizik, yalnızca varlık felsefesi değil, aynı zamanda ilk ilke ve nihai neden araştırması haline gelir.

Aristoteles için amaç, yani gaye neden, merkezi bir konuma sahiptir. Amaç, bir şeyin ortaya çıkmasından sonra değil, ortaya çıkmasından önce vardır. Amaç, eylemin sonucu değil, nedenidir. Bu nedenle Aristoteles’in felsefesi teleolojik, yani amaçlı bir evren anlayışına dayanır. Doğada ve varlıkta gelişigüzellik değil, içkin bir yönelim ve düzen vardır. Bu düzen, varlığın anlamını da mümkün kılar.

Bu çerçevede Aristoteles, insanı da doğası gereği akıllı ve toplumsal bir varlık olarak tanımlar. İnsan, aklı sayesinde tümel olanı kavrayabilir ve erdem yoluyla yetkinleşir. Etik, Aristoteles felsefesinde soyut bir kurallar bütünü değil, insanın kendi doğasına uygun biçimde iyi yaşamasının bilgisidir. Amaç, mutluluk olarak ifade edilen iyi yaşamdır. Bu mutluluk haz değil, insanın aklını ve erdemlerini gerçekleştirmesiyle ortaya çıkan yetkinlik durumudur.

Sonuç olarak Aristoteles’in felsefesi, varlık, bilgi, neden, amaç ve insan anlayışını tek bir sistem içinde birleştiren bütünlüklü bir düşünce yapısıdır. Bu sistemde varlık açıklanır, bilgi temellendirilir, doğa ve insan amaçlı bir düzen içinde kavranır. Aristoteles bu bütünlük sayesinde, yalnızca kendi çağını değil, sonraki bütün felsefe tarihini belirleyen temel bir çerçeve kurmuştur. Bu nedenle onun felsefesi, klasik felsefenin omurgasını oluşturan en kapsamlı ve en etkili sistemlerden biri olarak kabul edilir.