Muhayyile felsefi olarak insan zihninde imgeleri kuran saklayan dönüştüren ve yeniden üreten yetidir. Duyularla algılanan şeyler dış dünyada ortadan kalksa bile muhayyile sayesinde zihinde varlığını sürdürür. Bu yönüyle muhayyile sadece hatırlama gücü değildir. Aynı zamanda zihnin kurucu ve üretici bir faaliyetidir. Duyu ile akıl arasında yer alır ve ikisini birbirine bağlayan bir iç alan oluşturur.

Felsefi gelenekte muhayyile çoğu zaman bilginin vazgeçilmez bir aşaması olarak görülmüştür. Duyular tek tek ve dağınık veriler sunar. Akıl ise kavramlar ve soyut ilkelerle çalışır. Muhayyile bu dağınık duyusal verileri bir araya getirir ve aklın üzerinde düşünebileceği bütünlüklü imgeler haline getirir. Bu nedenle muhayyile olmadan ne düzenli bir algı ne de anlamlı bir düşünce mümkün olur.

Basit bir örnek verelim. Bir insan bir ağacı gördüğünde duyular renk şekil yükseklik gibi parçalı veriler alır. Muhayyile bu verileri birleştirerek zihinde tek ve bütün bir ağaç imgesi kurar. İnsan gözlerini kapattığında ağaç artık karşısında değildir. Ancak muhayyile sayesinde o ağaç zihinde varlığını sürdürür. İşte bu zihinsel varlık muhayyilenin ürünüdür.

Muhayyilenin sadece mevcut olanı korumakla kalmadığını gösteren bir başka örnek hayal kurmadır. İnsan daha önce hiç görmediği bir evi zihninde tasarlayabilir. Bu evin kapısı penceresi rengi ve düzeni zihinde kurulabilir. Ancak bu tasarım tamamen yoktan değildir. Daha önce görülen evlerden odalardan ve mekanlardan alınan unsurlar muhayyile tarafından yeni bir düzen içinde birleştirilmiştir.

Dini ve metafizik düşüncede de muhayyilenin önemli bir yeri vardır. İnsan duyularla algılayamadığı varlık alanlarını muhayyile aracılığıyla düşünmeye çalışır. Cennet cehennem melek gibi kavramlar doğrudan duyusal deneyime konu olmaz. Ancak insan bu kavramları muhayyile yoluyla imgeler halinde zihninde canlandırır. Bu imgeler hakikatin kendisi değildir fakat insanın anlamaya yaklaşmasını sağlar.

Günlük hayattan bir örnekle devam edelim. Bir insan sevdiği birini düşündüğünde sadece yüz hatlarını hatırlamaz. Sesini yürüyüşünü mimiklerini ve onunla ilgili duyguları da zihninde canlandırır. Bu çok katmanlı canlandırma muhayyilenin işidir. Hafıza malzeme sağlar muhayyile ise bu malzemeyi canlı bir sahneye dönüştürür.

Sonuç olarak muhayyile insan zihninin merkezi yetilerinden biridir. Algılananı korur algılanmayanı tasarlar ve düşünceye zemin hazırlar. Ne tamamen hayal ne de sadece bellek olan bu yeti insanın dünyayı anlamlandırmasında vazgeçilmez bir rol oynar. Muhayyile olmadan insan ne geçmişi canlı tutabilir ne geleceği tasarlayabilir ne de soyut düşünceyi somut bir anlam alanına taşıyabilir.